Rzecznik Praw Obywatelskich Marcin Wiącek skierował pod koniec 2025 roku pismo do Ministry Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Agnieszki Dziemianowicz-Bąk. Temat: poważne nieprawidłowości w przyznawaniu dofinansowań do turnusów rehabilitacyjnych ze środków PFRON. Przepisy wydają się jasne – a jednak osoby z niepełnosprawnościami wciąż napotykają na arbitralne decyzje i bariery, które nie mają podstaw w prawie.
Na czym polega problem?
Turnusy rehabilitacyjne to jedna z podstawowych form wsparcia dla osób z niepełnosprawnościami – czas na regenerację, rehabilitację i aktywność, który przekłada się na zdrowie i niezależność. Dofinansowanie do nich można uzyskać ze środków PFRON za pośrednictwem Powiatowych Centrów Pomocy Rodzinie. I tu zaczyna się problem.
Do Biura RPO wpłynęło wiele skarg od osób, które napotkały trudności przy ubieganiu się o to wsparcie. Rzecznik zidentyfikował dwa główne rodzaje nieprawidłowości – i w obu przypadkach nie przebiera w słowach.
Pismo zamiast decyzji – i zamknięta droga do odwołania
Pierwsza nieprawidłowość dotyczy formy, w jakiej PCPR-y informują wnioskodawców o rozpatrzeniu ich wniosku. Zamiast wydawać formalną decyzję administracyjną, urzędy wysyłają zwykłe pisma informacyjne. Na pierwszy rzut oka to tylko kwestia formalna. W praktyce ma ona ogromne znaczenie.
Decyzja administracyjna daje obywatelowi prawo do odwołania, a w kolejnym kroku – do sądowej kontroli działania urzędu. Pismo informacyjne tego prawa nie daje. Osoba, której odmówiono dofinansowania, nie ma skutecznej drogi, by zakwestionować tę odmowę. Zdarzało się już, że sądy uchylały odmowne rozstrzygnięcia – a urzędy i tak wydawały kolejne odmowy, powołując się na zakończenie roku budżetowego.
RPO jest w tej sprawie jednoznaczny: rozpatrzenie wniosku o dofinansowanie powinno przyjmować formę decyzji administracyjnej i apeluje o precyzyjną zmianę prawa, która to przesądzi.
Samorządy tworzą własne zasady przyznawania środków
Drugi problem jest jeszcze bardziej niepokojący. Niektóre samorządy wprowadzają własne, dodatkowe kryteria przyznawania dofinansowań – kryteria, które nie wynikają z żadnej ustawy, lecz jedynie z wewnętrznych zarządzeń lub uchwał.
RPO przytacza konkretny przykład: jeden z PCPR-ów ustalił, że dofinansowanie do turnusów otrzymają wyłącznie dzieci i ucząca się młodzież. Osoby dorosłe ze znacznym stopniem niepełnosprawności zostały z tego wsparcia całkowicie wyłączone. Tymczasem przepisy krajowe przyznają pierwszeństwo obu tym grupom na równi. Rzecznik nie pozostawia wątpliwości co do oceny takiej praktyki: „budzi zdecydowany sprzeciw”.
Powodem tego rodzaju działań jest zazwyczaj niedobór środków finansowych. Samorządy, dysponując zbyt małymi budżetami, próbują racjonować pomoc według własnych priorytetów. Problem w tym, że polskie prawo nie daje im takiej swobody. Jeśli środki są niewystarczające, dopuszcza jedynie dwa rozwiązania: obniżenie dofinansowania o nie więcej niż 20 procent lub przyznanie wsparcia raz na dwa lata zamiast co roku. Całkowite wykluczenie grupy osób spełniających kryteria ustawowe jest niezgodne z przepisami – i tak właśnie orzekają sądy administracyjne.
Co teraz?
Marcin Wiącek zwrócił się do Ministry z prośbą o zajęcie stanowiska i informację o planowanych działaniach naprawczych. Wezwał też do analizy, czy środki przekazywane samorządom na ten cel są w ogóle adekwatne do rzeczywistych potrzeb – bo część problemów wynika wprost z chronicznego niedofinansowania systemu.
To ważna interwencja. Turnusy rehabilitacyjne to nie luksus – to realna forma wsparcia zdrowia i samodzielności. Osoby z niepełnosprawnościami mają prawo wiedzieć, na jakiej podstawie odmawia się im dofinansowania, i mają prawo to kwestionować. Biurokratyczne bariery i pozaprawne kryteria temu przeczą.
Jeśli spotkałeś się z podobnymi trudnościami przy ubieganiu się o dofinansowanie do turnusu rehabilitacyjnego, możesz zwrócić się do Biura Rzecznika Praw Obywatelskich lub skonsultować swoją sytuację z prawnikiem zajmującym się pomocą społeczną.