Na podstawie: Adrianna Szczygieł, “Współpraca międzynarodowa na rzecz ochrony praw osób niepełnosprawnych” (2025)
Ostatnie dziesięciolecia przyniosły fundamentalną zmianę w sposobie postrzegania niepełnosprawności na arenie międzynarodowej. To, co kiedyś traktowano jako wyłącznie medyczny problem wymagający leczenia i izolacji, dziś rozumiane jest jako kwestia praw człowieka i równości szans. Ta ewolucja myślenia nie byłaby możliwa bez systematycznej współpracy międzynarodowej prowadzonej przez największe organizacje globalne i regionalne.
Od medycznego do społecznego modelu niepełnosprawności
Jeszcze w czasach starożytnych niepełnosprawność uznawano za karę boską wynikającą z grzechów przodków. Z czasem perspektywa się zmieniała, choć przez długie wieki osoby z niepełnosprawnościami pozostawały na marginesie społeczeństwa. Dopiero rozwój techniki, cywilizacji oraz wzrost świadomości społecznej w drugiej połowie XX wieku doprowadziły do rewolucji w pojmowaniu niepełnosprawności.
Szczególnie istotny był okres lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku, kiedy organizacje międzynarodowe poświęciły wiele uwagi prawom osób niepełnosprawnych. Pojawiła się fala krytyki wobec zamkniętych zakładów psychicznych i szpitali, gdzie osoby niepełnosprawne intelektualnie leczono przy użyciu przymusu i przemocy fizycznej, choć nie stanowiły zagrożenia dla otoczenia. Te zmiany społeczne pomogły wyłonić się na rynku pracy osobom niepełnosprawnym oraz przyczyniły się do powstania globalnej społeczności osób z ograniczeniami.
Organizacja Narodów Zjednoczonych jako pionier zmian
ONZ niemal od samego początku swojego istnienia zajmuje się problemami osób niepełnosprawnych. Już w preambule do Karty Narodów Zjednoczonych z 1945 roku członkowie organizacji wyrazili wolę przywrócenia wiary w podstawowe prawa człowieka, godność i wartość jednostki oraz równość praw wszystkich ludzi. Choć nie odnoszono się wówczas bezpośrednio do osób z niepełnosprawnościami, te deklaracje stały się fundamentem przyszłych działań.
Przełomowym momentem było przyjęcie w 1948 roku Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. Mimo że nie dotyczyła ona wprost ochrony osób niepełnosprawnych, zwróciła uwagę na problemy dotykające różnorodne grupy społeczne. Wiele środowisk, w tym środowiska osób niepełnosprawnych, zaczęło domagać się należnych im praw. Deklaracja stała się punktem wyjścia do tworzenia dalszych aktów prawnych promujących ochronę praw tej grupy społecznej.
W latach siedemdziesiątych pojawiły się pierwsze dokumenty bezpośrednio adresowane do osób z niepełnosprawnościami. Deklaracja Praw Osób Umysłowo Upośledzonych z 1971 roku określała ich prawa do odpowiadającej potrzebom opieki medycznej, nauki, rehabilitacji i poradnictwa. Z kolei Deklaracja o Prawach Osób Niepełnosprawnych z 1975 roku objęła ochroną wszystkie osoby niepełnosprawne bez wyjątku, wprost wyrażając ich wrodzone prawo do poszanowania ludzkiej godności.
Kolejnym ważnym krokiem było ogłoszenie przez Zgromadzenie Ogólne ONZ lat 1983-1992 Dekadą Osób Niepełnosprawnych. W tym czasie rządy zostały zobowiązane do wprowadzenia w życie Światowego programu działania na rzecz osób niepełnosprawnych. Wątkiem przewodnim był rozwój świadomości społecznej w kwestiach niepełnosprawności oraz mobilizowanie działań wspierających tę grupę.
Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych – przełom XXI wieku
Najważniejszym dokumentem z punktu widzenia ochrony osób z niepełnosprawnościami jest bez wątpienia Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w grudniu 2006 roku. W środowisku osób z niepełnosprawnością podkreśla się ogromny wkład tego dokumentu w poprawę ich sytuacji poprzez umożliwienie rzeczywistego korzystania ze wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności na równi z innymi osobami.
Konwencja definitywnie przyjmuje społeczny model niepełnosprawności. W preambule zaznaczono, że niepełnosprawność wynika z interakcji między osobami z dysfunkcjami a barierami wynikającymi z postaw ludzkich i środowiskowych. Podkreślono również, że samodzielność i niezależność osób z niepełnosprawnościąmają ogromne znaczenie w wolności dokonywania przez nie wyborów. To fundamentalna zmiana perspektywy w porównaniu z wcześniejszymi dokumentami koncentrującymi się na medycznym aspekcie niepełnosprawności.
Konwencja określa także cele, którymi są popieranie, ochrona i zapewnienie równego korzystania ze wszystkich praw człowieka przez osoby z niepełnosprawnościami oraz popieranie poszanowania ich przyrodzonej godności. Zawiera również element monitorowania swoich postanowień, promując konstruktywny dialog z państwami w celu skutecznego wdrażania przyjętych standardów.
Rada Europy i europejskie standardy ochrony
Rada Europy, organizacja międzynarodowa powstała w 1949 roku, odgrywa znaczącą rolę w prowadzeniu polityki wobec problemu niepełnosprawności na poziomie europejskim. Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 1950 roku, choć nie odnosi się wprost do ochrony osób z niepełnosprawnością, ustanowiła zakaz dyskryminacji z jakichkolwiek przyczyn w zakresie korzystania z praw i wolności.
Szczególne znaczenie ma orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu. Wpływające do Trybunału skargi osób niepełnosprawnych lub ich rodzin dotyczyły między innymi naruszenia prawa do życia, zakazu nieludzkiego i poniżającego traktowania, prawa do wolności i bezpieczeństwa osobistego oraz prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego. Orzecznictwo Trybunału odgrywa kluczową rolę w ustanawianiu standardów ochrony prawnej tej grupy społecznej.
Europejska Karta Społeczna z 1961 roku przyznała osobom z niepełnosprawnością fizycznie lub umysłowo szczególne prawa do szkolenia zawodowego, rehabilitacji oraz readaptacji zawodowej i społecznej. Państwa-strony zobowiązały się zapewnić osobom z niepełnosprawnością ułatwienia szkoleniowe oraz podjąć odpowiednie środki w celu ich zatrudniania. Zrewidowana wersja Karty z 1996 roku poszerzyła zakres ochrony o prawo do samodzielności, integracji społecznej i udziału w życiu wspólnoty.
Unia Europejska – od pomocy finansowej do systemowych rozwiązań
Początkowo działania Unii Europejskiej na rzecz wsparcia osób z niepełnosprawnością ograniczały się do pomocy pieniężnej i finansowania specjalistycznych usług. Szybko jednak okazało się, że ten kierunek nie spełnia swojej roli w postaci inkluzji społecznej. Opierając się na dorobku ONZ i Rady Europy, UE przyjęła nową strategię opartą na współpracy między Komisją Europejską a krajami członkowskimi, promowaniu pełnego uczestnictwa osób z niepełnosprawnośc iami w społeczeństwie oraz uświadamianiu społeczeństwa w temacie niepełnosprawności.
Duży wpływ na sytuację osób z niepełnosprawnością miało wejście w życie Traktatu amsterdamskiego w 1999 roku, który zwiększył możliwość rozwijania europejskiej polityki socjalnej oraz umożliwił Unii ingerencję w ustawodawstwo socjalne państw członkowskich. Jest to pierwszy traktat, w którym wprost odniesiono się do problemu niepełnosprawności poprzez nałożenie na państwa obowiązku przeciwdziałania dyskryminacji osób dotkniętych tym problemem.
Unia Europejska rozwija tematykę antydyskryminacyjną również na płaszczyźnie praktycznej poprzez różnego rodzaju inicjatywy. Wśród nich znalazły się Wspólnotowy program działań w celu zwalczania dyskryminacji, kampanie antydyskryminacyjne czy programy wspierające zatrudnianie osób z niepełnosprawnością. Ważnym krokiem było także uwzględnianie problemu niepełnosprawności w pracach legislacyjnych poprzez rozporządzenia, dyrektywy i decyzje dotyczące transportu, zatrudnienia, dostępu do kultury i wielu innych dziedzin życia.
Europejska karta osoby z niepełnosprawnością – najnowsza inicjatywa
Przełomową inicjatywą ostatnich lat jest projekt europejskiej karty osoby z niepełnosprawnością. Komisja Europejska we współpracy z osobami z niepełnosprawnością i ich rzecznikami podjęła projekt pilotażowy zmierzający do przyjęcia systemu wzajemnego uznawania orzeczeń o niepełnosprawności i niektórych uprawnień z tym związanych. W latach 2016-2018 osiem państw testowało ten system, który miał zapewniać osobom niepełnosprawnym dostęp do świadczeń i preferencyjnego traktowania na równi z niepełnosprawnymi mieszkańcami odwiedzanego kraju.
W oparciu o dobre doświadczenia, w październiku 2024 roku przyjęto dyrektywę ustanawiającą europejską kartę osoby z niepełnosprawnością we wszystkich państwach członkowskich. Karta ma stanowić dowód statusu osoby z niepełnosprawnością oraz ułatwiać pobyt krótkoterminowy w innym państwie członkowskim. Państwa mają obowiązek dostosować swoje ustawodawstwa krajowe do czerwca 2027 roku, a system ma zacząć funkcjonować od czerwca 2028 roku.
Warto podkreślić, że karta nie zmieni krajowych kryteriów ani zasad kwalifikowalności niepełnosprawności. Państwa zachowują pełną swobodę decydowania, kto kwalifikuje się do jej otrzymania. Mimo to wprowadzenie karty wydaje się istotnym krokiem zmierzającym do ujednolicenia sytuacji osób z niepełnosprawnością w Unii Europejskiej poprzez ustanowienie zbliżonego dostępu do świadczeń oraz ułatwienie integracji społecznej i zawodowej.
Osiągnięcia i pozostałe wyzwania
Międzynarodowa współpraca na rzecz ochrony praw osób z niepełnosprawnością wywarła znaczący wpływ na poprawę ich sytuacji zarówno w wymiarze prawnym, jak i społecznym. Dzięki zaangażowaniu organizacji międzynarodowych możliwe stało się ujednolicenie podstawowych standardów ochrony praw człowieka, które uwzględniają potrzeby osób z niepełnosprawnością. Instrumenty te nie tylko zainicjowały zmiany w legislacjach krajowych, ale także wpłynęły na wzrost świadomości społecznej, promując ideę równości i integracji.
Niemniej jednak wiele pozostaje jeszcze do zrobienia. Wyzwania takie jak ujednolicenie definicji niepełnosprawności oraz systemu orzekania o jej stopniach, usunięcie nadal istniejących barier, monitorowanie przestrzegania praw osób z niepełnosprawnością w poszczególnych państwach oraz pełna implementacja przyjętych norm prawnych wymagają dalszej współpracy i zaangażowania wszystkich podmiotów prawa międzynarodowego.
Międzynarodowa solidarność i wspólne działania stanowią fundament trwałych zmian, które pozwalają osobom z niepełnosprawnością żyć w świecie równych szans i poszanowania ich godności. Droga od postrzegania niepełnosprawności jako kary boskiej do uznania jej za kwestię praw człowieka była długa, ale współpraca międzynarodowa udowodniła, że systematyczne działania mogą przynieść realne i trwałe rezultaty.